Gò Đống Đa và ý nghĩa cái tên Đống Đa
“Đống Đa” là đống gì, đa gì?
Gò Đống Đa là một gò đất nhỏ, cây cối um tùm, nằm ngay giữa phố Tây Sơn. Ngày thường chỗ này yên tĩnh, nhưng cứ sáng mùng 5 Tết là đông nghịt hàng nghìn người. Bài này kể lại câu chuyện 5 ngày Tết năm 1789 để trả lời ba câu hỏi: vì sao lại là mùng 5, vì sao cái gò bé thế này đặt tên cho cả vùng, và “Đống Đa” nghĩa là gì.
Gò Đống Đa ngày thường và sáng mùng 5 Tết
Ngày thường, quanh gò Đống Đa chủ yếu là các cụ cao tuổi tập thể dục và mấy bạn học sinh đi ngang qua. Xe cộ trên phố Tây Sơn vẫn chạy ầm ầm bên cạnh.
Nhưng sáng mùng 5 Tết thì khác hẳn. Hàng nghìn người kéo về, có trống, có kèn, có múa võ, có cả múa lân rồng. Để hiểu vì sao, phải quay lại khoảng 230 năm trước.
Cuối năm 1788, Thăng Long trong tay quân Thanh
Vua Lê Chiêu Thống lúc đó suy yếu, muốn giữ lại ngai vàng cho dòng họ Lê nên sang cầu cứu nhà Thanh. Nhà Thanh được dịp, cho Tôn Sĩ Nghị dẫn quân sang. Sách ghi khoảng 29 vạn quân, tức gần 300.000 người.
Quân Thanh vào Thăng Long gần như không gặp cản trở. Họ đóng đồn quanh kinh thành, trong đó có một đồn ở phía tây nam gọi là Khương Thượng, gần chùa Bộc bây giờ, do tướng Sầm Nghi Đống giữ. Chiếm được kinh đô rồi, quân Thanh tự tin lắm, tính ăn Tết xong rồi mới tính tiếp.
Nguyễn Huệ lên ngôi và hành quân thần tốc ra Bắc
Ở Phú Xuân, tức Huế bây giờ, cách cả nghìn cây số, Nguyễn Huệ nghe tin Thăng Long mất. Ông làm một việc rất dứt khoát là lên ngôi vua, lấy hiệu Quang Trung, rồi kéo quân ra Bắc ngay. Lúc đó là khoảng tháng 12 dương lịch năm 1788.
Đoạn này em đọc lúc nào cũng thấy khó tin. Từ Huế ra Thăng Long hơn 600 cây số, không đường nhựa, không xe, tất cả đi bộ, đi ngựa, đi voi. Vậy mà hơn một tháng là đến nơi, dọc đường còn dừng lại tuyển thêm quân. Người ta kể rằng cứ ba người một tốp, hai người khiêng võng, một người nằm nghỉ, thay nhau đi suốt ngày đêm.
Ăn Tết sớm ở Tam Điệp, hẹn mùng 7 vào Thăng Long
Đến Tam Điệp, tức Ninh Bình bây giờ, vua cho quân ăn Tết sớm rồi hẹn mùng 7 Tết vào Thăng Long ăn mừng. Thử nghĩ xem, một bên gần 300.000 quân ngồi trong thành ăn Tết, một bên vừa đi bộ 600 đến 700 cây số, ăn Tết vội giữa đường mà dám hẹn 7 ngày nữa ăn mừng ở kinh thành. Theo em, đấy không còn là tự tin nữa mà là thách thức.
5 ngày Tết Kỷ Dậu 1789
- Đêm 30 Tết: quân Tây Sơn vượt sông, bắt đầu đánh.
- Đêm mùng 3: vây đồn Hà Hồi, tức Thường Tín bây giờ. Nửa đêm bắc loa gọi hàng, tiếng hô vang lên như có hàng vạn quân. Quân Thanh trong đồn sợ quá, xin hàng luôn.
- Sáng mùng 5: vua Quang Trung đánh đồn Ngọc Hồi, đồn mạnh nhất phía nam Thăng Long.
Có một chi tiết em nhớ từ hồi đi học. Quân Tây Sơn lấy những tấm ván gỗ to, quấn rơm ướt bên ngoài, khoảng mười người khiêng một tấm, vừa che đạn vừa tiến lên. Đạn và hỏa lực bắn vào rơm ướt không cháy được, đằng sau là voi. Đồn Ngọc Hồi vỡ.
Đồn Khương Thượng vỡ, Sầm Nghi Đống tự vẫn
Cùng lúc đó, một cánh quân khác do Đô đốc Đặng Tiến Đông chỉ huy (có sách ghi là Đô đốc Long) đánh thẳng vào đồn Khương Thượng, từ đêm mùng 4 đến sáng mùng 5. Bất ngờ, nhiều hướng cùng lúc, quân trong đồn mấy hôm trước còn đang ăn Tết nên không kịp trở tay.
Đồn vỡ. Sầm Nghi Đống thấy hết đường thoát, thắt cổ tự vẫn ở một cây đa trên gò núi Ốc, gần chùa Bộc bây giờ.
Tin về đến Thăng Long, Tôn Sĩ Nghị sợ đến mức không kịp mặc áo giáp, không kịp đóng yên ngựa, chạy một mạch qua cầu phao sông Hồng. Quân chạy theo đông quá, cầu đứt, rất nhiều người rơi xuống sông.
Trưa mùng 5 Tết Kỷ Dậu, vua Quang Trung vào Thăng Long. Sử chép áo bào của ông còn sạm đen khói súng. Hẹn mùng 7, mà trưa mùng 5 đã vào, sớm hơn hai ngày.
Đống Đa nghĩa là gì
Sau trận đánh, xác quân Thanh nằm khắp quanh đồn Khương Thượng. Người ta gom lại chôn thành mấy gò đất lớn, sách ghi là 12 gò. Năm này qua năm khác, cây đa mọc lên trên các gò. Dân quanh đó gọi là mấy cái đống có cây đa, gọi mãi thành “Đống Đa”. Đống là gò đất, đa là cây đa. Đơn giản thế thôi, mà gánh cả một trận đánh.
Vì sao giờ chỉ còn một gò Đống Đa
Thành phố tiếp tục lớn lên, nhà cửa mọc lên, mấy gò kia mất dần. Giờ chỉ còn lại đúng một gò, là gò Đống Đa trên phố Tây Sơn hôm nay.
Còn một chi tiết em thấy đẹp lắm. Đánh xong, dân quanh đây dựng một ngôi chùa gần đó là chùa Đồng Quang, để cầu siêu cho những người lính đã chết, kể cả quân giặc. Thắng trận rồi mà vẫn thắp nén hương cho cả người bên kia.
Hội gò Đống Đa mùng 5 Tết có gì
Đến đây thì dễ hiểu vì sao mùng 5 Tết chỗ này đông nghịt. Năm nào cũng vậy, mùng 5 Tết là hội gò Đống Đa:
- Dâng hương ở tượng vua Quang Trung
- Rước kiệu
- Múa võ, có năm có cả võ đường từ Bình Định ra, đúng quê nhà Tây Sơn
- Rồng lửa, người ta bảo là để nhớ mấy tấm ván rơm ướt năm xưa
Tượng vua Quang Trung cao gần 15 m. Mỗi lần đứng dưới chân tượng, em lại nghĩ đến cái áo bào sạm đen khói súng. Hồi nhỏ em cũng hay đi hội gò mùng 5 Tết, nhưng lúc đấy còn bé nên chỉ nhớ là đến đây ăn bún ốc, chơi mấy trò dân gian rồi về.
Tên phố quanh gò Đống Đa đều gắn với trận đánh
Kể xong chuyện này em mới nhận ra, ở Đống Đa có rất nhiều thứ chúng ta đi qua mỗi ngày mà không để ý. Cái gò giữa phố, cái tên chùa, cái tên phố.
Tây Sơn, Đặng Tiến Đông, Khương Thượng, mấy cái tên phố quanh đây đều là tên người, tên chỗ trong đúng trận đánh năm đó. Cả một vùng đất đặt tên để nhớ một mùa xuân. Đến cả phường mới sau sắp xếp cũng vẫn giữ tên Đống Đa, em có kể trong bài Đống Đa cũ giờ có mấy phường.
Lần sau đi qua phố Tây Sơn, anh chị nhớ giúp em: ngay chỗ anh chị vừa đi qua, hơn 200 năm trước, gần 300.000 quân đã phải bỏ chạy, chỉ trong 5 ngày Tết.
Anh chị nhớ gì nhất khi đi hội gò Đống Đa?
Nhắn cho em kỷ niệm của anh chị, gần Tết em sẽ chọn mấy chuyện hay để kể lại.
Hoặc nhắn qua trang Facebook của em.
Câu hỏi thường gặp
Tên Đống Đa có nghĩa là gì?
Sau trận đánh mùng 5 Tết Kỷ Dậu 1789, xác quân Thanh được gom chôn thành nhiều gò đất, sách ghi là 12 gò. Cây đa mọc lên trên các gò, dân gọi là “Đống Đa”: đống là gò đất, đa là cây đa.
Vì sao hội gò Đống Đa tổ chức vào mùng 5 Tết?
Vì trưa mùng 5 Tết Kỷ Dậu 1789, sau khi phá đồn Ngọc Hồi và đồn Khương Thượng, vua Quang Trung vào Thăng Long. Hội mùng 5 Tết là để kỷ niệm chiến thắng này.
Gò Đống Đa nằm ở đâu?
Gò Đống Đa nằm trên phố Tây Sơn, cạnh phố Đặng Tiến Đông, Hà Nội. Đây là gò duy nhất còn lại trong số các gò chôn xác quân Thanh ngày trước, nay là Di tích quốc gia đặc biệt.
Sầm Nghi Đống là ai?
Sầm Nghi Đống là tướng nhà Thanh giữ đồn Khương Thượng. Khi đồn bị phá sáng mùng 5 Tết năm 1789, ông thắt cổ tự vẫn ở một cây đa trên gò núi Ốc, gần chùa Bộc bây giờ.
Tượng vua Quang Trung ở gò Đống Đa cao bao nhiêu?
Tượng vua Quang Trung tại gò Đống Đa cao gần 15 m, là nơi dâng hương chính trong hội mùng 5 Tết.
Bài viết liên quan
- Cách tính giá đất khi mua nhà phố để biết đắt hay hợp lý
- Lãi suất cao có nên mua nhà hay tạm dừng
- Chạy thử Vành đai 1 Hoàng Cầu Voi Phục hết bao nhiêu phút
- Đặt cọc mua nhà từ 15/10/2026 cần biết những gì
- Đống Đa cũ giờ có mấy phường và nhà anh chị về phường nào
- Nhà đường đâm có nên mua không
Nội dung trong bài là quan điểm cá nhân của người viết, kể lại theo sử sách và những gì người viết được nghe. Chuyện sử có nhiều dị bản, anh chị có thể đối chiếu thêm với sách giáo khoa Lịch sử và Hoàng Lê nhất thống chí.